Molen de Hoop in Abbenbroek.
Molen de Hoop in Abbenbroek. Foto: Foto-Ok.nl

Monumentaal Nissewaard: Molens

Algemeen 720 keer gelezen

Een bezoek aan een molen is als een reis naar het buitenland: er wordt een heel andere taal gesproken. Het is een wereld waar het kruirad en de vangstok helpen om het gevlucht op de wind te zetten, waar de koningsspil het binnenwerk in beweging brengt, zoals de schuddebak die het graan via de kaar gedoseerd naar het kropgat leidt, en het luiwerk dat de zware zakken hijst. En natuurlijk de bilhamers voor het maalkoppel.

Door Bob Benschop

Van de ruim dertig koren- en poldermolens die er op Voorne-Putten hebben gestaan, resteren vandaag de dag nog tien korenmolens. In Nissewaard zijn dat de grondzeiler ‘De Hoop’ in Abbenbroek uit 1843 en de drie stellingmolens ‘Nooit Gedacht’ in Spijkenisse uit 1861, ‘De Arend’ in Zuidland uit 1844 en ‘de Bernisser Molen’ in Geervliet uit 1851. 

Poldermolens
Aan de oever van het Oostenrijk staat bovendien nog een molenromp waarin vandaag de dag een woning is gevestigd. Deze molen is in 1712 gebouwd en maakte deel uit van de zes poldermolens die sinds 1535 worden ingezet om het overtollige water uit de polders in de boezem te malen. Hierdoor verbeterde de waterhuishouding in Geervliet, Spijkenisse, Simonshaven en Biert aanzienlijk. In 1882 werd deze buiten gebruik gesteld omdat het gemaal De Leeuw van Putten voortaan het water wegpompte.

Geervliet
De molen van Geervliet staat vlak naast de Groene Kruisweg en is daarmee een echte blikvanger. Slechts weinig mensen weten dat de oorspronkelijke molen is gebouwd op één van de wachttorens van de middeleeuwse stadsmuur en dat in de romp van de molen de schietgaten nog altijd te zien zijn. 

Nadat Geervliet in 1381 stadsrechten kreeg toegekend, werd een jaar later begonnen aan de bouw van de allereerste molen op die plek. Deze werd uit steen en hout opgetrokken en twee jaar later in gebruik genomen. Hoog op de stadsmuur, met de wieken pal op het westen had de molen een perfecte locatie en profiteerde volop van de wind.

Tegen het einde van de zestiende eeuw werd de oude molen vervangen door een nieuw exemplaar van hout. Op 12 juni 1851 brandde deze molen vrijwel volledig uit, waarna de herbouw onmiddellijk werd aangevangen. In 1947 werd de molen buiten gebruik gesteld en na de restauratie in 1959 is het verkocht aan Heineken en ingericht als restaurant. Deze functie heeft het tot 2017 gehad.

De molen van Spijkenisse
Dankzij de bewaard gebleven domeinrekeningen van Putten is er veel bekend over de middeleeuwse molen in Spijkenisse. In de rekening over 1379 wordt vermeld dat Zimoen Schelle de molen voor een periode van drie jaar pachtte van de Heer van Putten. Zimoen was verzekerd van inkomsten, want er was sprake van een verplichting voor alle inwoners van Spijkenisse en omstreken om hun graan in deze molen te laten malen. Zo’n molen werd dan ook wel dwangmolen genoemd. 

De rekeningen bieden een kijkje in de vroege historie. Hierdoor weten we dat ene Louwe in 1384 ‘aen die molen heeft getymmert 24 daghe’ en dat ‘Jacop Jacopssoen den standaert in die molen dede’. Ook plaatste men een ‘nyen molensteen’. In 1417 werd er gewerkt aan de ‘muelenroede’ die de timmerlieden ‘haelden van Geervlyet en op enen wagen voerden’. De ‘Sinte Elysabetten vloet’ op 17 november 1421 bracht zoveel schade toe aan de molen dat het herstel wekenlang in beslag nam. 

Windrecht
De monumentale molens hebben nog altijd windrecht, zodat er in een cirkel van 375 meter geen obstakels zoals bomen of gebouwen mogen staan. Als gemeenten nieuwbouwplannen in de directe omgeving van een molen willen realiseren, moet rekening worden gehouden met dit molenbiotoop. In Spijkenisse koos men voor een ingrijpende manier om de wind in de wieken te houden: de molen wordt zeven meter verhoogd. Zodoende kunnen de plannen worden uitgevoerd, maar het ging het wel ten koste van de authenticiteit van het oude gebouw. Daarom heeft alleen het oorspronkelijke deel de status van monument.

Afgebrand
In Heenvliet stond de Molen van Schelling, die in 1743 was gebouwd en tot 1956 in bedrijf was. Hij raakte daarna snel in verval, waarna de gemeente Heenvliet de molen in 1964 aankocht. Tot restauratie is het nooit gekomen, op de avond van woensdag 9 september 1970 brandde het gebouw volledig uit, waarna besloten werd de muren om te trekken. Over de reden van de brand doen geruchten de ronde: van jongens die er met lucifers speelden tot een vreugdevuur omdat diezelfde avond Feijenoord de wereldbeker won.

De Bernisser Molen, Geervliet.
Molen de Arend, Zuidland.
Molen Nooitgedacht met op de voorgrond het gemaal De Leeuw van Putten.
De molen van Heenvliet. Prentbriefkaart.
Molen Nooitgedacht voor de ophoging. .
Stuur jouw foto
Mail de redactie
Meld een correctie

Uit de krant

Uit de krant